ปกป้องโลมาอิรวดี ด้วยกฎหมาย งานวิจัย และการมีส่วนร่วมของชุมชน

ทะเลสาบสงขลาเป็นแหล่งทรัพยากรธรรมชาติที่มีความสำคัญต่อระบบนิเวศและเป็นพื้นที่ทำกินของชุมชนประมงมายาวนาน อีกทั้งยังเป็นแหล่งอาศัยของสัตว์น้ำหายากอย่าง “โลมาอิรวดี” ซึ่งกำลังเผชิญความเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์ การอนุรักษ์โลมาอิรวดีจึงไม่ใช่เพียงการคุ้มครองสัตว์น้ำ แต่ยังต้องคำนึงถึงการดูแลระบบนิเวศและวิถีชีวิตของผู้คนที่พึ่งพาทรัพยากรจากทะเลสาบแห่งนี้ด้วย

ที่ผ่านมา ภาครัฐได้กำหนดมาตรการทางกฎหมายเพื่อเพิ่มความเข้มข้นในการคุ้มครองสัตว์น้ำหายากและใกล้สูญพันธุ์ โดยกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ออกประกาศกำหนดชนิดสัตว์น้ำที่เลี้ยงลูกด้วยนมและสัตว์น้ำหายากหรือใกล้สูญพันธุ์ที่ห้ามจับ ล่า หรือนำขึ้นเรือประมง พ.ศ. 2569 รวม 30 ชนิด มีผลบังคับใช้ตั้งแต่วันที่ 21 สิงหาคม 2569 เป็นต้นมา ในจำนวนนี้มีสัตว์น้ำสำคัญที่พบในทะเลสาบสงขลา 2 ชนิด ได้แก่ โลมาอิรวดี (Orcaella brevirostris) และกระเบนบัว (Urogymnus aff. lobistoma)

สำหรับบทลงโทษตามพระราชกำหนดการประมง พ.ศ. 2558 และที่แก้ไขเพิ่มเติม มาตรา 145 กำหนดให้ผู้ฝ่าฝืนมาตรา 66 วรรคหนึ่ง ต้องระวางโทษปรับตั้งแต่ 300,000–1,000,000 บาท หรือปรับเป็นจำนวน 5 เท่าของมูลค่าสัตว์น้ำที่จับหรือนำขึ้นเรือประมง แล้วแต่จำนวนใดจะสูงกว่า มาตรการดังกล่าวเป็นกลไกสำคัญในการคุ้มครองสัตว์น้ำและกำหนดขอบเขตการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรทางน้ำอย่างรับผิดชอบ

อย่างไรก็ตาม การบังคับใช้กฎหมายเพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอต่อการแก้ไขปัญหาในระยะยาว เนื่องจากการอนุรักษ์โลมาอิรวดียังเกี่ยวข้องกับปัจจัยด้านระบบนิเวศ เครื่องมือประมง แหล่งอาหาร และความจำเป็นในการสร้างรายได้ของชุมชน การนำองค์ความรู้จากงานวิจัยมาพัฒนาอาชีพทางเลือก ควบคู่กับการเปิดโอกาสให้ชุมชนและภาคีเครือข่ายเข้ามามีส่วนร่วม จึงเป็นอีกกลไกที่ช่วยสนับสนุนให้การอนุรักษ์เกิดขึ้นได้อย่างเกื้อกูลกัน

มหาวิทยาลัยทักษิณขับเคลื่อนงานวิจัยเพื่อสนับสนุนแนวทางดังกล่าว ผ่านโครงการ “การเสริมสร้างอาชีพทางเลือกของชุมชนประมงรอบทะเลสาบสงขลาตอนบน และการส่งเสริมการมีส่วนร่วมอย่างเท่าเทียมทางเพศภาวะเพื่อเกื้อหนุนต่อการอนุรักษ์โลมาอิรวดีทะเลสาบสงขลาอย่างยั่งยืน” โดยมี รองศาสตราจารย์ ดร.สมัคร แก้วสุกแสง รองอธิการบดีฝ่ายวิจัยและนวัตกรรม มหาวิทยาลัยทักษิณ เป็นหัวหน้าโครงการ

โครงการมุ่งทำงานกับชุมชนประมง 60 ชุมชน ในจังหวัดพัทลุงและสงขลา โดยนำองค์ความรู้จากงานวิจัยมาพัฒนาอาชีพทางเลือกเพื่อเพิ่มโอกาสในการสร้างรายได้และลดการพึ่งพาทรัพยากรจากทะเลสาบเพียงช่องทางเดียว อาทิ การเลี้ยงปลาในระบบหมุนเวียนน้ำ การเลี้ยงไก่ไข่ การแปรรูปปลาดุกร้า การพัฒนาผลิตภัณฑ์จากข้าวนาริมเล และการต่อยอดวัสดุในท้องถิ่นเป็นผลิตภัณฑ์ชุมชน พร้อมส่งเสริมการมีส่วนร่วมอย่างเท่าเทียมทางเพศภาวะ เพื่อให้คนในชุมชนมีโอกาสเข้าถึงและร่วมพัฒนาทางเลือกในการประกอบอาชีพ

นอกจากการพัฒนาอาชีพแล้ว การมีส่วนร่วมของชุมชนยังเป็นหัวใจสำคัญของการอนุรักษ์ เนื่องจากคนในพื้นที่เป็นผู้ใกล้ชิดกับทะเลสาบและทรัพยากรธรรมชาติมากที่สุด การเปิดโอกาสให้ชุมชนเข้ามามีบทบาทในการดูแลทรัพยากร เฝ้าระวังปัจจัยเสี่ยงต่อโลมาอิรวดี และปรับแนวทางการประกอบอาชีพให้สอดคล้องกับการอนุรักษ์ จะช่วยให้การคุ้มครองโลมาอิรวดีไม่ได้จำกัดอยู่เพียงมาตรการจากภาครัฐ แต่เป็นความรับผิดชอบที่ทุกคนในพื้นที่มีส่วนร่วม

แนวทางดังกล่าวเป็นส่วนหนึ่งของการขับเคลื่อน “พัทลุงโมเดล” ที่มุ่งนำองค์ความรู้จากงานวิจัยไปตอบโจทย์ปัญหาของพื้นที่ โดยให้ความสำคัญกับการพัฒนาคุณภาพชีวิตของชุมชนควบคู่กับการดูแลทรัพยากรธรรมชาติ  โดยมีการสื่อสารและแลกเปลี่ยนแนวทางผ่านกิจกรรม “Irrawaddy Dolphin and Community” เมื่อวันที่ 1 ตุลาคม 2569 ณ มหาวิทยาลัยทักษิณ วิทยาเขตพัทลุง ซึ่งเปิดพื้นที่ให้หน่วยงาน ภาคีเครือข่าย และชุมชนร่วมแลกเปลี่ยนมุมมองต่อการอนุรักษ์โลมาอิรวดีและการพัฒนาคุณภาพชีวิตของคนรอบทะเลสาบ

การปกป้องโลมาอิรวดีจึงต้องอาศัยกลไกที่เกื้อหนุนกัน ทั้งกฎหมายที่ทำหน้าที่คุ้มครองทรัพยากร งานวิจัยที่ช่วยสร้างองค์ความรู้และทางเลือกในการประกอบอาชีพ ตลอดจนการมีส่วนร่วมของทุกภาคส่วนที่ร่วมกันดูแลระบบนิเวศและชุมชน เพราะการอนุรักษ์ที่ยั่งยืนไม่ใช่เพียงการรักษาชีวิตของสัตว์น้ำหายาก แต่ยังหมายถึงการทำให้ธรรมชาติและผู้คนสามารถดำรงอยู่ร่วมกันได้ในระยะยาว

.....................................................

ข่าว : ธนกร บุญเจริญ งานสื่อสารองค์กรมหาวิทยาลัยทักษิณ